چکیدهی فارسی
در این پایاننامه، روغنهای اسانسی برخی از گونههای گیاهی معطر ایران توسط روشهای تقطیر با آب به کمک مایکروویو (MAHD) استحصال و ترکیبات متشکلهی آنها بهکمک روش کروماتوگرافی گازی توأم با طیفسنجی جرمی (GC/MS) بررسی، شناسایی و با روش کلاسیک تقطیر با آب (HD) مقایسه گردید. این گیاهان با نامهای محلی این درمنهی دشتی (Artemisia sieberi)، نان کلاغ (Malva neglecta wallr) و زعفران (Crocus sativus) از منطقهی تربت حیدریه واقع در استان خراسان رضوی، در طول جغرافيائي 13/59 درجه و عرض جغرافيايي 16/35 درجه و ارتفاع ۱۳۳۳ متر از سطح دریا در موسم گلدهی جمعآوری شدهاند. نهایتاً، ترکیبات اصلی در هر روغن اسانسی در جدول زیر خلاصه شده است:
ترکیبات اصلیاندام مورد استفادهروش جداسازینام گیاهشمارهکامفور (22%)، 1و8- سینئول (3/19%)، سیس داوانون (15%)، کامفن (6/4%) و ترپینن-4-ال (2/3%)اندام هواییHDArtemisia sieberi1سیس داوانون (8/29%)، کامفور (8/20%)، 1و8- سینئول (8/13%)، ژرانیل استات (7/5%) و ترپینن-4-ال (0/3%) اندام هواییMAHDاسپاتیولنول (0/27%)، 1و7-سدرانال (6/10%)، والنسن (0/6%)، تترامتیل نئوفیتادیان (1/4%) و کاروتول (7/3%)اندام هواییHDMalva neglecta wallr2اسپاتیولنول (1/19%)، ایزوبیسیکلوژرماکرنال (4/17%)، آللو-آرومادندرن اپوکسید (6/11%)، پنتادکان (3/7%) و تترادکان (1/5%)اندام هواییMAHDCrocus sativus3
فصل اول
ضرورت گیاهشناسی و کلیات منطقهی نمونهبرداری

1-1- مقدمه
گیاهان بهعنوان یکی از اجزاء اصلی و لاینفک محیط زیست، تأثیر وافر و بهسزائی بر زندگی موجودات زنده و انسانها دارند. یکی از کاربردهای حیاتی گیاهان، موارد استفاده داروئی آنهاست که اهمیت شناسائی کامل و جامع آنها را دوچندان میسازد. تعداد زيادي از گياهان بهعلت دارابودن روغن اسانسي مورد استفاده قرار ميگيرند. از جملهی این گیاهان، میتوان به گیاهان آروماتیک اشاره کرد. گیاهان آروماتیک، به دستهای از گیاهان اطلاق میشود که حاوی ترکیبهای معطر و یا به عبارت دیگر اسانس هستند. این قبیل از گیاهان با تنوع فراوان در کشور ما گسترده شدهاند. بهطوریکه شاید بتوان گفت اکثر گیاهان و علفهای هرز ایران دارای اسانس و خواص دارویی هستند. امروزه استفاده از روغنهای اسانسی در صنایع بهداشتی- آرایشی، غذایی و دارویی بهقدری وسیع است که در بسیاری از کشورها مقادیر زیادی از این اسانسها و یا ترکیبهای تشکیلدهندهی آنها بهصورت سنتزی تهیه میشوند. اسانسهای طبیعی بهدلیل عدم خطرات ناشی از آلودگی با مواد شیمیایی و نیز از آنجائی که ترکیبهای سنتزی به راحتی قابل دسترسی نیست بسیار مورد توجه هستند.
ایران، کشوری وسیع و با شرایط اقلیمی متنوع است که باعث شده تنوع فراوان گونههای گیاهی را داشته باشد. اسانسهای استخراج شده از این گیاهان نه تنها میتواند نیاز داخلی را رفع کند بلکه میتواند جایگاه مهمی در صادرات کشور داشته باشد. استفادهی صحیح از فرآوردههای گیاهی مستلزم شناخت و بررسی دقیق کیفی و کمی ترکیبهای شیمیایی موجود در آن است. امروزه، روشهای تجزیهای در زمینه سرعت عمل، دقت و کاهش هزینهها با یکدیگر رقابت دارند. این رقابت، عمدتاً به بخشی که مربوط به آمادهسازی نمونههاست مربوط میشود تا نتایجی با تکرارپذیری بیشتر و نیاز به مهارت تکنیکی کمتر حاصل شود. این روشهای تجزیهای باید از حلالهای کمتر استفاده کنند و نمونههای تمیزتری فراهم آورند که بتواند مراحل نهایی کار را بهخوبی پیش برند. درسالهاي اخير استقبال عمومي و رويكردي همه جانبه جهت استفاده از داروهاي گياهي بهوجود آمده است تاحديكه % 80 داروهاي عرضهشده در برخي ازكشورها منشاء گياهي دارد. قدمت شناخت خواص درماني گياهان شايد خارج از حافظهی تاريخ باشد كه يكي ازدلايل مهم اين قدمت، باور ريشهدار مردم سرزمينهاي مختلف درخصوص استفاده از گياهان دارويي است. بهعنوان مثال، باور “هيچ دردي نيست كه با گياه درمان نشود” با اندكي تفاوت ميان ملل مشرق زمين تا اقوام آمريكاي لاتين وجود دارد. در قرآن كريم نيز استفاده ازگياهان جهت شفاء مردمان به صراحت در آيهی 69 سوره نحل ذكرگرديده شده و از آن به عنوان يكي از نشانههاي خداوند براي متفكران ياد كرده است. ايران درگذشته يكي از مراكز توليد وعرضه گياهان دارويي بهشمارمي رفت؛ بهطوريكه پايههاي اقتصادي سلسله اسماعيليان كه حدود 600 سال حكومت كردند، برتوليد وعرضه گياهان دارويي استوار بود و آثاراين فعاليت در باقيماندهی قلاع اسماعيليه درتفرش وحوالي آن هنوز هم باقي است. علاوه براين، دانشمنداني نظيرشيخ الرئيس ابوعلي سينا تحقيقات ارزشمندي در شناسايي و استفاده ازگياهان دارويي ارائه دادهاند بهطوريكه امروزه كتب داروئي اين دانشمند درمعتبرترين دانشگاههاي جهان تدريس ميشود. هريك از گونههاي گياهي، شرايط خاصي را جهت رشد و نمو نياز دارند و مجموع اين شرايط (ارتباط متقابل گياه و محيط)، خاستگاه اكولوژيكي گياه را تعريف مينمايد. با مطالعه و بررسي اقليمهاي موجود در ايران متوجه ميشويم كه ايران داراي شرايط آب و هوايي متنوعي بوده و رهآورد اين موقعيت ويژه وجود پوششها و رويشهاي گياهي مختلفي از مجموعهی گياهان مخصوص اقليمهاي مختلف جهان است. بررسي تنوع گونههاي گياهي در ايران اين حقيقت را آشكارمي سازد كه ثروتي عظيم را بهصورت رويشهاي اختصاصي و بومي دراختيار داريم، بهطوريكه مي توان نام “ طلاي سبز” را براي آن برگزيد.
تعداد زيادي ازگياهان به علت دارا بودن روغن اسانسي مورد استفاده قرار ميگيرند. روغنهاي اسانسي دستهی مهم و بزرگي از تركيبات طبيعي موجود در گياهان ميباشند كه در صنايعي از قبيل داروسازي، غذايي، آرايشي و بهداشتي، عطرسازي و… کاربرد فراوانی دارند. در برخي از مواد، روغن اسانسي استحصالشده از گياهان را بهصورت مستقيم بهعنوان دارو مصرف مينمايند. ازآنجا كه روغنهاي اسانسي مخلوطي از تركيبات شيميايي گوناگون و پيچيده ميباشند، لازمهی استفاده بهينه از اين مواد، شناسايي تركيبات موجود در آنها و تعيين كمي مقدار هر يك ميباشد. در همين راستا براي متمركزكردن وگردآوري اطلاعات حاصل از مطالعات محققان در زمينهی روغن هاي اسانسي، چندين نشريه و مجلات معتبری نظير Journal of Essential Oil Research وFlavour and Fragrance Journal و … ، بهطوراختصاصي مقالات تدوينشده را منتشر مينمايند.
شناسايي تركيبات تشكيلدهندهی روغنهاي اسانسي گياهي توسط شيميدانان متخصص، مخصوصاً شيميدانان تجزيه وآلي با استفاده از روشهاي نوين و پيشرفته ی دستگاهي، تحقق مي يابد. درواقع، توسعهي دانش فيتوشيمي يا شيمي گياهي كه شامل بررسي و شناسايي مواد طبيعي موجود در گياهان ميباشد، همزمان با رشد روشهاي پيشرفتهی دستگاهي تجزيه، سرعت فزايندهاي پيدا كرده است. روشهايي از قبيل طيفسنجي، كروماتوگرافي و روش هاي تلفيقي طيف سنجي وكروماتوگرافي مانند LC-MS و GC-MS ازاين جملهاند. استفاده از از این روشها بهعنوان راهکارهای کارآمد برای جداسازی، شناسایی و تعیین درصد ترکیبهای شیمیایی اسانسهای فرار با منشاء طبیعی و سنتزی در تحقیقات علمی ضروری و اجتنابناپذیر است.
این رساله، تحقیقی است برای جداسازی، شناسایی و تعیین مقدار ترکیبات موجود در اسانس چهار نمونهی گیاه محلی منطقهی تربت حیدریه واقع در استان خراسان رضوی (شکل1-1) که با روشهای مختلف به انجام رسیده است. مهمترین مزیت روشهای تجزیهای به کار رفته بهویژه مایکرویو، استفاده از حداقل نمونه و در زمان اندک نسبت به روشهای قدیمی میباشد [1].
این گیاهان، بهترتیب درمنهی دشتی 1، نان کلاغ 2، زعفران 3 و خاکشیر 4 هستند که جملگی بهصورت طبیعی در گسترهی وسیع در تربت حیدریه دارای پراکنش وسیع هستند. امروزه، استفاده از اسانسها، فرآوری، تجزیه و مدلسازی فاکتورهای وابسته بهطور گسترده در کانون توجه محققین واقع شده است [2-28]. نظر به اینکه شناسائی پروفیل شیمیائی گیاه خاکشیر نیاز به بررسیهای تکمیلی بیشتر دارد، در این پایاننامه به این گیاه پرداخته نشده است.

1-2- منطقهی نمونهبرداری: تربت حیدریه
تربت حیدریه (شکل 1-1)، یکی از شهرهای استان خراسان رضوی و مرکز شهرستان تربت حیدریه است. تربت حیدریه در ۱۴۰ کیلومتری جنوب مشهد و ۱۰۰۵ کیلومتری تهران است. شهرستان تربت حیدریه، با ۵۳ کیلومتر مربع وسعت، در طول جغرافيائي 13/59 درجه و عرض جغرافيايي 16/35 درجه قرار گرفته و ارتفاع آن ۱۳۳۳ متر از سطح دریا می‌باشد. جمعیت این شهر طبق سرشماری سال ۱۳۹۰ مرکز آمار ایران، برابر با ۱۳۱۱۵۰ نفر بوده‌است [29].
شکل1-1- موقعیت نسبی شهرستان تربت حیدریه در نقشهی ایران
تربت حیدریه از شرق به شهرستانهای تایباد و تربت جام و رشتخوار، از غرب به کاشمر، از شمال به مشهد، نیشابور و فریمان، از جنوب به شهرستان مهولات منتهی می‌شود. در حوزهی شهرستان، 5 شهر (تربت حيدريه (مركز شهرستان)، رباط سنگ، دولت آباد و كدكن و بايگ)، 5 بخش (مركزي، بايگ، زاوه، رباط سنگ و كدكن)، 11دهستان و 350 روستا وجود دارد. مساحت اين شهرستان، بهطور متوسط 9945 كيلومتر مربع است. ناهمواريهاي شمالي اين شهرستان، دنبالهی كوههاي شاهجهان و رشتهی جنوبي از يك طرف به كوههاي جام و از طرف ديگر به كوه سرخ كاشمر و كوه ميش سبزوار متصل است. در بين اين رشته كوهها، دشتهاي حاصلخيز و آباد مانند جلگهی رخ و دشت زاوه وجود دارد كه رودهاي متعدد كوشك و بزرگي آنها را مشروب ميكند.
منطقهی تربت حیدریه، بزرگترین تولیدکنندهی زعفران در جهان محسوب می‌شود. بایگ، یکی از شهرهای تربت حیدریه مرکز ابریشم ایران نام گرفته و بالغ بر ۸۰٪ ابریشم کشور در این محل تولید می‌شود. خربزه، پسته و بادام نیز از دیگر محصولات کشاورزی این منطقه ‌است. همچنین، معادن طلای زرمهر تربت حیدریه که در روستای زرمهر واقع شده است، تولیدکنندهی اولین شمش‌های طلا در کشور است که در بازار بورس اوراق بهادار تهران معامله می‌شوند. تربت حیدریه در قدیم با نام زاوه شهرت داشته‌ است. پیشینهی تاریخی تربت حیدریه بهنام زاوه بهدوران قبل از اسلام دورهی اشکانیان برمی گردد و بهمناسبت مقبرهی قطب‌الدین حیدر که از معاصرین عطار و از صوفیان قرن ششم هجری بوده بدیننام خوانده شده‌ است. قطب‌الدین حیدر ترك فرزند تيمور فرزند ابوبكر فرزند سلطانشاه سالوري از شاهزادگان ازبك و از تبار خاقان ترك بوده است. وي مجذوب شيخ ابوالقاسمي كه در زاوه سكنا داشته است شده و به هواي شيخ راهي اين ديارگرديد. قطبالدين حيدر را مردي صاحب باطن، مجذوب مطلق و اهل رياضت و كرامت توصيف كردهاند.
مورخين عرب فتح تربت حیدریه را در سال 30 هجري توسط عبدا… ابن عامر در زمان خليفهی سوم ثبت نمودهاند. جويني اين شهر را يكي از شهرهاي معمور و آبادان خراسان قديم در زمان ورود مغولان گزارش نموده است. مردمان زاوه نخستين قربانيان حملهی مغولها به ايران بوده اند و اين شهر در حمله مغولان در سال 617 قمري مانند ساير شهرهاي اين سامان ، ويران گشته است. اين شهر پس از حملهی مغولها، صحنهی ناملايمات سياسي و هجوم اقوام بيگانه بوده است. مقاومت دليرانهی مردم اين خطّه در برابر هجوم بيگانه (از حملهی ازبكها در اوايل قرن نهم هجري تا يورش نيروهاي روس و انگليس و آلمان در جنگ دوم جهاني) در جايجاي كتب تاريخي مشهود است.
بنای زاوه را به زوطهماسب نسبت می‌دهند. تربت حیدریه پس از دورهی صفوی بهصورت شهر در آمد. درواقع، شهر در حدود دویستسال پیش یعنی دورهی حاکمیت اسحاق‌خان قرایی از خوانین و رجال سیاسی عصر قاجاریه رونق گرفت. اسحاقخان به مرمت و آبادانی شهر پرداخته و آن چنان تحولی در شهر بوجود آورد که این شهر تا مدتها به تربت اسحاق‌خان معروف بوده‌است. تربت حيدريه در مسير رشد خود و براي اينكه تا اين اندازه بزرگ شود، چندين روستا را بلعيده است. روستاهايي كه تا كنون به نفع گسترش اين شهر از بين رفتهاند شامل ملكي، ضياءالدين، قاسمآباد، مظفريه، حسني، منصوريه، رباط پايين و حيدرآباد میباشند. رشد شهر از مناطق اوليهی آن يعني رباط بالا، باغ سلطاني و كوچه قلعه كهنه شروع شده و در سه جهت شمال، جنوب و غرب شروع به گسترش نموده است. در دو انقلاب معاصر ایران یعنی انقلاب مشروطه در سال ۱۲۸۵ شمسی و انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ شمسی، تربت حیدریه از شهرهای پیشتاز بوده‌است. در حال حاضر تمامي واردات و صادرات مرزهاي دو قارون و عشق آباد ميبايست از تربت حيدريه عبور كند.
1-2- 1- آب و هوا
اين شهرستان، در مناطق شمال و شمال غرب بهطوركلي داراي آب و هواي نوع كوهستاني با زمستاني سرد و تابستاني معتدل و در مناطق جنوبي و جنوب غرب داراي آب و هواي نوع كويري (نيمهصحرايي) با تابستان گرم و خشك ميباشد.
1-2- 2- پوشش گياهي
پوشش گياهان طبيعي آن بنه، زيره كوهي، زالزالك، خاكشير، زعفران، زرشك، كتيرا و… ميباشد.
1-2- 3- ميزان بارندگي و درجه حرارت
متوسط بارندگي ساليانهی این شهرستان، 200 میلیمتر است كه بيشتر در زمستانها و اوايل بهار ميبارد. حداكثر درجهی حرارت به 41 درجهی سانتيگراد و حداقل آن به 22 درجه زير صفر ميرسد. حداكثر رطوبت جو 100% و حداقل آن 6% است.
1-2- 4- وضعيت كشاورزي
تربت حيدريه، قطب كشاورزي استان خراسان با وجود آب و هواي متنوع و منابع غني آب كه باعث رونق كشاورزي اين شهرستان گرديده است، داراي محصولات عمده مانند گندم، جو، پسته، زعفران، بادام، زيره، پنبه، چغندر قند و صيفيجات ميباشد. بعلاوه، پرورش دام و طيور، زنبور عسل، كرم ابريشم و … از مشاغل عمدهی مردم اين شهرستان است و تعدادي از محصولات فوق (زعفران و ابريشم) در سطح كشور رتبهی اول را احراز نمودهاند. مقام اول كشوري و استاني در زمينهی كاشت و برداشت محصول زعفران با 02/52 تن زعفران در سال و متوسط برداشت 4 كيلوگرم در هكتار به خود اختصاص داده است. همچنین، شهرستان مقام اول در توليد و سطح زير كشت چغندر قند و مقام دوم سطح زير كشت و توليد گندم را دارا ميباشد. در شکل (1-2) نقشهی جغرافیائی مبسوط این شهرستان آورده شده است [29].

شکل(1-2). نقشهی جغرافیایی مبسوط منطقهی نمونهبرداری (تربت حیدریه)
فصل دوم
اسانسها: خواص، ویژگیها و فرآوری
2-1. کلیات
اسانسها ترکیبات معطر و فراری هستند که در اندامهای مختلف گیاهان یافت میشوند و تحت عنوان روغنهای فرار5 یا روغنهای اسانسی6 نیز نامیده میشوند. برخی از گیاهان، اصلاً فاقد اسانس و در مقابل گروه وسیع دیگر مانند تیرهی جعفری، نعنایان و … دارای اسانس بسیار زیادی هستند. همچنین، خاصیت دارویی اسانسها نیز بسیار متنوع است. برخی مانند روغن رازیانه روی دستگاه عصبی مؤثرند، و گروهی ترشح شیرهی معده را افزایش میدهند و به هضم غذا کمک مینمایند. اثر برخی از آنها روی پوست باعث افزایش جریان خون و زیادشدن لکوسیتها میگردد و این اثر آنها میتواند عمل ضدباکتری و گندزدایی برخی از آنها را توجیه کند. محلولهای تهیهشده از گروهی از این روغنها میتوانند بهعنوان لینمان برای درمان روماتیسم مصرف شوند. گروهی از اسانسها مثل سرو کوهی میتوانند باعث تکرر ادرار گردند. اکثر اسانسها هنگامی که خالص و تازه هستند معطر و بیرنگ میباشند و یا میتوان آنها را به وسیلهی تقطیر مجدد بیرنگ نمود، ولی در اثر مرور زمان بهعلت اکسایش و رزینی شدن، رنگ آنها تیره میگردد [30، 31]. بهطورکلی، اسانسها با آب غیر قابل اختلاط بوده ولی میتوانند به اندازهی کافی در آب حل شوند (عرقیات) و بوی خود را به آن انتقال دهند. این ترکیبات، در اتر، الکل و اغلب حلالهای آلی محلول هستند. اسانسها، توسط گونههای متفاوت گیاهان تولید و در اندامهای مختلف آنها ذخیره میگردند. رابطهی مستقیمی با بیوسنتز، متابولیسم و فعالیتهای بیولوژیکی گیاه دارند، بنابراین تابع شرایط اقلیمی محیط زیست گیاه هستند. عوامل مختلفی مانند زمان برداشت محصول و نحوهی جمعآوری، طریقهی خشککردن، بستهبندی و نگهداری در انبار در کیفیت و کمیت اسانسهای گیاهی مؤثرند.
اگر چه اسانسها از نظر ترکیب شیمیایی با یکدیگر متفاوتند، ولی در بعضی از خواص فیزیکی با یکدیگر مشترک میباشند. اسانسها دارای بوی مشخص و ضریب شکست قوی بوده و اغلب روی نور پلاریزه مؤثر میباشند. قدرت چرخش آنها، اغلب وسیلهی مناسبی جهت تشخیص آنها میباشد. وزن مخصوص اسانسها نیز متفاوت و اکثراً از آب سبکتر هستند.
در اثر حرارت زیاد امکان تولید مواد تغییریافته در اسانس وجود دارد. بهعنوان مثال، ترپنها ممکن است تحت واکنشهای تغییر وضعیت مولکولی – مانند از دست دادن آب یا پلیمریزاسیون- قرار گیرند.
بوی اسانسها بینهایت متفاوت است و این به خاطر ترکیب مشخص آنهاست. این شاخص، بهطور محسوسی در معرض هوا تغییر میکند. طعم اسانسها نیز متفاوت است. بعضی از آنها دارای طعم شیرین، ملایم، گس و یا تلخ و سوزاننده میباشند [28].
مشخصاتی که جهت تفکیک و تشخیص اسانسها از روغنهای ثابت وجود دارند، عبارتند از:
1- اسانسها قابل تبخیر بوده و میتوان آنها را از منبع طبیعی خود، بهوسیلهی تبخیر به دست آورد.
2- اسانسها به وسیله قلیاییها صابونی نمیشوند.
3- اسانسها تولید لکهی روغنی ثابت روی کاغذ نمینمایند، زیرا فاقد ترکیب استرهای گلیسرول و اسیدهای چرب میباشند.
4- اسانسها برخلاف روغنهای غیر حلال تند نمیشوند ولی بر اثر مجاورت با هوا اکسیده و رزینی میگردند.
5- اسانسها ممکن است دارای خاصیت دورکنندگی یا جلبکنندگی حشرات باشند و از خرابی گل و برگ جلوگیری کرده و سبب تسهیل در امر گردهافشانی میشوند.
2-2. محل اسانس در گیاهان
اسانسها، بسته به نوع تیرهی گیاهی ممکن است در قسمتهای مختلف گیاه وجود داشته باشند:
1- اندامهای ترشحی مانند کرکهای غدهای (گیاهان تیرهی نعنا)
2- سلولهای پارانشیم تغییریافته (گیاهان تیرهی پیپراسه)
3- لولههای اسانسی یا ویته (Vittae) (گیاهان تیرهی چتریان)
4- کانالهای لیزوژن (گیاهان تیره کاج).
2-3. شیمی اسانسها
اسانسهای روغنی، مخلوطی از هیدروکربنها و ترکیبات اکسیژنهی مشتق از این هیدروکربنها میباشند. این هیدروکربنها، ترپن نامیده میشوند. در حالی که مشتقات اکسیژندار آنها به عنوان کامفور شناخته میشوند. هرچند لغت عمومیتر ترپنوئیدها برای ترکیباتی که متعلق به هر دو گروهند بهکار میرود. در برخی از اسانسهای روغنی ترکیبات هیدروکربنی غالبند و فقط مقادیر محدودی از ترکیبات اکسیژنه حضور دارند، درحالیکه در سایر آنها مانند روغن میخک، قسمت عمدهی اسانسهای روغنی متشکل از ترکیبات اکسیژنه میباشد. طعم و بوی روغنهای فرار (مانند گل پرتغال، عرق گل سرخ و ….) بیشتر بهوسیلهی ترکیبات اکسیژنه آنها تعیین میگردد که معمولاً محلول در آب هستند.
از آنجائی که اسانسها مخلوطی از ترکیبات مختلف میباشند، لذا تقسیمبندیهای متفاوتی برای آنها وجود دارد. معمولاً، اجزای سازندهی این اسانسهای گیاهی با در نظر گرفتن دو مبنا طبقهبندی میشوند:
1) بر اساس مبدأ بیوسنتز
2) براساس عوامل شیمیایی موجود در اسانس
2-3-1. طبقهبندی اسانسها بر اساس مبدأ بیوسنتز
2-3-1-1. ترپنها و مشتقات آنها
تاریخچهی این ترکیبات مربوط به تمدن قدیم میباشد، بهطوریکه مصریان قدیم بسیاری از اسانسها بالاخص اسانس تربانتین را به خوبی میشناختند. حتی، لغت ترپن ازTerpentin گرفته شدهاست. انواع ترپنها و مواد منتسب به آنها7 را میتوان از برگ، گل، ریشه و میوهی انواع مختلف گیاهان بهکمک روشهای تقطیر و عصاره گیری بهدست آورد. ترپنوئیدها و آلکالوئیدها جزو متابولیتهای ثانویه در نظر گرفته میشوند. با وجود این نباید فراموش کرد که برخی ترپنوئیدها در پدیدهی فتوسنتز شرکت میکنند و چند هورمون گیاهی ساختار ترپنی دارند. همچنین بهجاست خاطرنشان کنیم که سنتز ترپنوئیدها مختص گیاهان نیست. بهعنوان مثال، اسکوالن ترپنی است که در کوسه ماهی فراوان است. اما مشتقات ترپنی موجود در حیوانات محدود است. مجموعهی ترپنها و ترپنوئیدها را میتوان بهعنوان مشتقات ایزوپرن در نظر گرفت و از آنجاست که گاهی آنها را به نام ایزوپرونوئیدها نامیدهاند [32].
2-3-1-2. تقسیمبندی ترپنها و ترپنوئیدها
بهطورکلی، ترپنها دستهای از مواد طبیعی هستند که از واحدهای ساختمانی به نام ایزوپرن تشکیل شدهاند. ایزوپرن، هیدروکربونی شاخه دار با 5 اتم کربن و دو باند دوگانه است. این ترکیبات از طریق واکنش استات با موالونیک اسید بهوجود میآیند.
در طی تولید ملکول ترپن، واحدهای ملکول ایزوپرن بهصورت سر- دم8 به یکدیگر متصل شده و بسته به تعداد واحدهای ایزوپرن که در تشکیل ملکول ترپن وارد میشوند، میتوان آنها را طبقهبندی نمود [33].
همانطور که ذکر شد ترپنوئیدها را بر اساس تعداد واحدهای ایزوپرن سازندهی آنها به چند دسته تقسیم میکنند که اساس این تقسیمبندی در جدول (2-1) آمده است. اغلب ترپنهایی که در اسانسها یافت میشوند از مونوترپنها تشکیل شدهاند. این مواد، ممکن است بهصورت هیدروکربن و یا مشتقات اکسیژنه آنها مانند الکلها، فنلها، کتونها، استرها و آلدئیدها، خطی، 1 حلقهای و یا 2 حلقهای موجود باشند. معمولاً، ترپنهای بدون اکسیژن در موارد متعدد اغلب درصد زیادی از اسانس را تشکیل میدهند.
جدول(2-1). تقسیمبندی کلی ترپنها
فرمول مولکولیتعداد واحد ایزوپرنتعداد کربنگروهC5H1015HemiterpenoiesC10H16210MonoterpenenoidesC15H25315SesquiterpenoidsC20H32420DiterpenoidsC25H24525SesterpenoidsC30H48630TriterpenoidsC40H64840TetraterpenoidsC45H8n40>Polyterpenoids استروئیدها در گروه ترپنها و کاروتنوئیدها در گروه تتراترپنها قرار میگیرند. هریک از این گروههای ترپنی بر حسب تعداد حلقههای موجود در ساختمان خود، به زیر گروههایی تقسیم میشوند:
1) همی ترپنوئیدها
این گروه از ترکیبات مانند ایزو والریک اسید و والرآلدئید، تنها از یک واحد ایزوپرن تشکیل شده اند.
2) مونوترپنها
مونوترپنها از 2 واحد ایزوپرن مشتق شدهاند. بنابراین دارای 10 اتم کربن و فرمول عمومیمیباشند. این گروه از ترکیبات دارای نقطهی جوش 140 الی 180 درجهی سانتیگراد و کمتر بهصورت کریستال یافت میشوند. ترکیبات این گروه معطر بوده و به همین علت در صنایع غذایی و عطرسازی مصرف بالایی دارند. مونوترپنوئیدها، میتوانند دارای ساختمانهای زیر باشند:
الف) مونوترپنوئیدهای خطی یا غیر حلقوی
ترکیبات این دسته هر چند تشکیل حلقه نمیدهند لیکن تمایل به حلقویشدن در فرمول آنها وجود دارد و بههمین جهت فرمول آنها به صورت حلقههای غیر کامل نمایش داده میشود.
بهطورکلی، این گروه میتوانند به سه دستهی هیدروکربوری، آلدئیدی و الکلی یافت شوند. این گروه، درصد زیادی از مونوترپنوئیدها را در بر میگیرد.
لاواندولول9 نمونهای از مونوترپنوئید خطی است.
هیدروکربونها: مانند اوسیمن10 و میرسن11
الکلی: مانند ژرانیول12، نرول13، سیترونلول14 و لینالول15
آلدئیدی: مانند سیترال 16 و سیترونلال17
ب) مونوترپنوئیدهای یک حلقهای:
اسکلت اصلی آنها، پارا منتان میباشد. این گروه، معمولاً جزو یکی از گروههای هیدروکربوری، الکلی، آلدئیدی، کتونی و اکسیدی میباشند.
الکلی: مانند منتول18، آلفا- ترپینئول19
اکسیدی: مانند سینئول20 یا اوکالیپتول21 ، آسکاریدول22

ج) مونوترپنوئیدهای دو حلقهای
این ترپنها در تعدادی از اسانسهای گیاهی مخصوصاً اسانس گیاهان تیرهی کاجیان23 وجود دارند. کربورهای دو حلقهای دارای یک زنجیرهی مضاعف و یک زنجیرهی ارتباطی و در حلقهی دوم این کربورها 2،3 یا 4 اتم کربن مشترک با حلقهی اول وجود دارد. دو حلقهی تشکیلدهندهی این گروه در دو صفحهی عمود بر هم قرار دارند. این دسته، به پنج گروه تقسیم می شوند:
a ) توجانها b ) کارانها c) پینانها d) کامفانها e) فنچانها
تفاوت این پنج گروه در تعداد کربنهای دو حلقهای و طرز قرارگرفتن حلقهها نسبت به هم میباشند.
آلفا- پینن24، بتا- پینن25، کامفن26، کامفر27 ، سابینن28، سابینول29 ، فنچنها30 و تویون31، نمونههایی از این گروه هستند.
د) مونوترپنوئیدهای با ساختمان غیر از پارامنتان
به این گروه، Iridoids نیز میگویند. معروفترین عضو این گروه، پنتالاکتون میباشد.

3) سزکوئیترپنها
دستهای از ترپنوئیدها هستند که از 3 واحد ایزوپرن مشتق شدهاند. بنابراین، دارای 15 اتم کربن و فرمول عمومی C15H24 میباشند. در گیاهان و قارچهای حیاتی، این ترکیبات انتشار وسیعی دارند. اسانسها، مهمترین منبع این ترکیباتاند. نقطهی جوش این گروه بالاتر از 200 درجهی سانتیگراد میباشد. تقسیمبندی سزکوئیترپنها در متون علمی، بر اساس تعداد حلقههای آنها میباشد. براین اساس، سزکوئیترپنها به 4 گروه تقسیم میشوند:
a ) سزکوئیترپنهای خطی یا غیرحلقوی: مانند فارنزول32 و نرولیدول
b) سزکوئیترپنهای1 حلقهای: مانند زینگیبرن، بیسابولن و اسید آبسیسیک
C) سزکوئیترپنهای2 حلقهای: مانند آلفا کادینن، آلفا کادینول، بتا ایدسمول و بتا سلینن
d) سزکوئیترپنهای 3 حلقهای: مانند سدرول و سدرن

4) سزکوئیترپنهای لاکتونها
از این دسته، تاکنون بیش از چند صد ترکیب شناخته شدهاست که بهخصوص در تیرهی گل مینا یافت میشود. دارای تیپ ساختمانی متفاوتی بوده و ساختمانی غیر عادی دارند. تعدادی از آنها دارای مزهی تلخ میباشند که احتمالاً عامل مؤثر دارویی است. اکثر سزکوئیتترپن لاکتونها حاوی گروه α-methylen-y-lacton میباشند. این دسته از ترکیبات دارای اثر ضدسرطانی، ضدمیکروبی، حشرهکشی، مقوی معده، اشتهاآور، ضدکرم و حساسیتزا (آلرژن) میباشند [34].
5) دی ترپنوئیدها
این ترکیبات، با نقطهی جوش بالا (در حدود 400 درجهی سانتیگراد) از 4 واحد ایزوپرن تشکیل شدهاند. بنابراین، دارای 20 اتم کربن و فرمول عمومی C20H32 میباشند. بنابراین، گاهی همراه بخار آب خارج نمیشوند. این ترکیبات بیشتر در عطرها دیده میشوند. دی ترپنوئیدها، را نیز به گروههای زیر تقسیم میکنند:
a) دیترپنوئیدهای خطی: مانند فیتول33
b) دیترپنوئیدهای حلقوی: مانند ژنیبرلیک
اگر چه یافتشدن آنها در اسانسها دور از انتظار به نظر میرسد ولی بهطور نادر، گاه در اسانسها دیده میشوند.

6) سزترپنوئیدها
ترکیبات اینگروه از 5 واحد ایزوپرن تشکیل شدهاند. دارای 25 اتم کربن و فرمول عمومی C25H24 میباشند. مثال مناسب این گروه، ترکیب سالویکولید متیل استر میباشد.

7) تری ترپنوئیدها
ترکیبات این گروه از 6 واحد ایزوپرن تشکیل شدهاند. بنابراین، دارای 30 اتم کربن با فرمول عمومی C30H48 میباشند. جایگاه اصلی تجمع آنها در رزینهای گیاهی و چوبپنبهها میباشد. تری ترپنوئیدها، به گروههای زیر تقسیم میشوند:
الف) تریترپنوئیدهای خطی: مانند اسکوالن
ب) تریترپنوئیدهای چهارحلقهای: مانند فیتواسترول
ج) تریترپنوئیدهای پنجحلقهای: مانند آمیرین34 و لیوپول35
8) تتراترپنوئیدها
ترکیبات این گروه از 8 واحد ایزوپرن تشکیل شدهاند. بنابراین، دارای 40 اتم کربن و فرمول C40H64میباشند. از معروفترین آنها، میتوان بتا-کاروتن را نام برد که در موجودات زنده به دو ملکول ویتامین A تبدیل میشود.

9) پلیترپنها
لاستیک نمونه بسیار مهم و خوبی از این گروه میباشد که در اثر تقطیر، ایجاد تعداد زیادی واحد ایزوپرن میکند. این ماده در صمغ درخت کائوچو یافت میشود. تعداد واحدهای ایزوپرن در لاستیک، بهطور متوسط 2000 واحد میباشد. پلهای گوگردی موجود باعث بهبود خواص لاستیک میگردند.
2-3-2. طبقهبندی اسانسها بر اساس عوامل شیمیایی موجود درآنها
اسانسها را بر اساس عوامل شیمیایی موجود در آنها به صورت زیر تقسیمبندی میکنند:
1- هیدروکربورهای معطر شامل:
a) مونوترپنها: مانند لیمونن
b) سزکوئیترپنها: مانند کادینن
c) دیترپنهای غیراکسیژنه: مانند نئوفیتادیان
2- اسانسهای الکلی شامل:
a) الکلهای غیرحلقوی: مانند ژرانیول و لینالول
b) الکلهای ترپنی: مانند مانیتول و بورنئول
c) الکلهای سزکوئیترپنی: مانند سانتالون و جینجر
3- اسانسهای آلدئیدی شامل:
آلدئیدهای خطی: مانند سیترونلال، نرال، ژرانیال
آلدئیدهای حلقوی: مانند وانیلین، سینامالدئید
4- اسانسهای کتونی شامل:
a) کتونهای ترپنی1 حلقهای: مانند کارون
b) کتونهای ترپنی 2 حلقهای: مانند توجون
c) کتونهای غیرترپنی: مانند ایرون
5- اسانسهای فنلی شامل:
a) آنهایی که بهطور طبیعی وجود دارند.
b) آنهاییکه بهعلت فعل و انفعالات شدید و مخرب تقطیر روی برخی از ترکیبات موجود در آنها حاصل میشوند.
6- اسانسهای اترهای فنلی:
مانند سافرول موجود در ساسافرانس
7- اسانسهای اکسیدی:
مانند آسکاریدول موجود در کنوپود و اوکالیپتول
8- اسانسهای استری:
مانند سالیسیلات متیل موجود در اسانس وینترگرین
9- اسانسهای اسیدی:
مانند سینامیک اسید موجود در بالسام پرو
10- مشتقات فران:
مانند پریلن موجود در Perilla citrodora
11- کینونها: مانند تیموهیدروکینون موجود در اسانس دانه Carumroxburghianrm
12- لاکتونها، کومارینها، کومارونها:
مانند زانتوتوکسین موجود در اسانس آنژلیک و پریلن موجود در Perilla citrodora
13- ترکیبات نیتروژندار و سولفوردار:
مانند بنزیل سیاناید موجود در Lepidium sativuv
2-4. مکانیسم اثر اسانسها
فعالیت ضد میکروبی اسانسها، با چندین مکانیسم توجیه میشود:
1- حلشدن در غشای سیتوپلاسمی و تداخل با ساختمان پروتئینی آنزیم و از بینبردن میکروارگانیسم.
2- ایجاد وقفه در فعالیتهای مربوط به سوکسینات و واکنشهای مربوط به NADH.
3- ایجاد اختلال در انتقال الکترون در زنجیرهی تنفسی.
4- ایجاد وقفه در فسفریلاسیون اکسیداتیو.
مکانیسم اثر ضد التهابی و ضد اسپاسم اسانسها بهدرستی روشن نیست. اما مکانیسم فرضی، عبارت است از ممانعت از انتقال غشایی عنصر کلسیم (Ca). همچنین، اسانسها باعث مهار پروستوگلاندینها میگردند. خاصیت لیپوفیلیک اسانسها نیز میتواند افزایش نفوذپذیری به غشاء یا تخریب آن را در اثر فعالیتهای آنزیمهای موجود در غشای سلول مثل پروتئین کیناز توجیه کند.
2-5. متابولیسم اسانسها در بدن
اسانسها در بدن بهسرعت جذب و متابولیزه میشوند. راه اصلی متابولیسم موادی نظیر سیترونلال، ژرانیول و سیترال، اکسایش آنها و ایجاد اسیدکربوکسیلیک است. بهطورکلی، در مقادیرکم مصرف، راه اصلی متابولیسم، دکربوکسیلاسیون است و درمقادیر زیاد (برخی ترپنوئیدها)، اسانسها سریعاً و بدون تغییر یا گردش مختصر در کبد دفع میشوند [35].
2-6. نگهداری اسانسها
اسانسها، با قرار گرفتن در معرض نور و هوا اکسید و سپس رزینی شده و در نتیجه رنگ، بو و طعم آنها تغییر میکند. پس باید اسانسها را در ظروف شیشهای از نوع شیشه کهربائی، کاملاً در بسته دور از نور و در جای خشک و خنک نگهداری کرد. میتوان با استفاده از نیتروژن، هوای درون شیشه حاوی اسانس را خارج و یا شیشه را کاملاً از اسانس پر نمود. لازم به توضیح است که نگهداری اسانس در ظروف فلزی تغییراتی در رنگ و بوی آنها به دنبال دارد، البته در اینمورد، ظروف آلومینیومی استثناء هستند.
ذرات آب موجود در اسانسها باید گرفته شود، زیرا از جمله عوامل تخریب اسانسها محسوب میشوند. به این منظور از سولفات سدیم بدون آب استفاده میشود. باید اشاره کرد که هرگز نباید از کلرید سدیم استفاده کرد چون با بعضی از الکلها موجود در اسانس کمپلکس میدهد. اسانسهای رنگی باید قبل از نگهداری بیرنگ شوند. برای این منظور از تارتریک اسید استفاده میشود.
2-7. كاربردهای روغنهاي اسانسي
اغلب روغنهاي اسانسي بهطور مستقيم بهعنوان مواد اوليه در توليد تركيبات معطر و خوشبوكننده مورد استفاده قرار ميگيرند. بهطور كلي، روغنهاي اسانسي و مشتقات آنها در صنايع مختلف مصرف فراواني دارند كه مهمترين آنها عبارتند از:
الف) صنايع عطرسازي
ب) صنايع بهداشتي (تهيهی صابون، شامپو، خميردندان، ‌خوشبوكنندهها و…)
ج) صنايع غذايي
د) مصارف صنعتي (حلالها، واكسها و …)
ه) صنايع داروسازي
بسياري از گياهان معطر داراي اسانس و نيز روغنهاي اسانسي حاصل از گياهان در درمان بيماريها و نيز بهعنوان دارو در پزشكي مورد استفاده قرار ميگيرند. برخي از كاربردها و اثرات دارويي و فارماكولوژيكي روغنهاي اسانسي، عبارتند از:
الف) اثرات گوارشي: مصرف خوراكي روغنهاي اسانسي باعث تحريك مخاط دستگاه گوارشي شده كه به اين دليل به عنوان بادشكن و ضد نفخ، ضداسپاسم گوارشي، ضد اسيد معده، درمان زخم معده، ضدتهوع، اشتهاآور و ملين استفاده ميشوند.
ب) اثرات تنفسي: مهمترين اين اثرات شامل درمان برونشيت و رنيت، كاهش سرفه، رفع احتقان بيني، خلطآور و ضد اسپاسم ريوي هستند.
ج) اثرات ضد باكتري: يكي از بارزترين كاربردهاي پزشكي روغنهاي اسانسي اثرات ضد باكتري آنها ميباشد. مشخص شده است كه باكتريهاي گرم مثبت در برابر اسانسها حساستر از باكتريهاي گرم منفي ميباشند.
د) اثرات پوستي: ازشاخصترين اين اثرات ميتوان به اثر ضد تحريكي و التهابي، اثر ضد خارش موضعي، درمان جوشهاي چركي و آكنه، درمان لكهاي حاملگي و آفتابزدگي اشاره نمود.
علاوه بر موارد فوق ميتوان از روغنهاي اسانسي بهعنوان پائينآورندهی چربي خون، افزايش شيردهي، ضد افسردگي، درمان آفت و تبخال و كاهندهی قند خون استفاده نمود.
البته مصرف بيش ازحد اين تركيبات ميتواند باعث بروز اثرات جانبي همچون تهوع، استفراغ واسهال، تشديد التهابات پوستي، افزايش بيش از حد ادرار، ايجاد تشنج، تضعيف دستگاه عصبي و در موارد شديد باعث مسموميت و مرگ شود. بعلاوه، مشخصشده كه برخي از اسانسها مانند سافرول و دي هيدروسافرول داراي تركيباتي با فعاليت سرطانزايي ميباشند.
فصل سوم
روشهای سنتی و پیشرفتهی استخراج روغنهای اسانسی
مواد معطرهی موجود درگياهان كه بخش اعظم آن را روغنهاي اسانسي تشكيل ميدهد، از طيف وسيعي از تركيبات تشكيل شدهاند. بنابراين، استخراج آنها از گياهان به يك صورت انجام نميپذيرد و براي استخراج هر يك بايد از روش مناسب و خاص خود استفاده نمود. روشهاي استخراج معمول در منابع علمي، عبارتند از:
3-1. روشهاي تقطير36
روش تقطیر، یک تکنیک کلاسیک در استحصال اسانس گیاهان است. استخراج روغنهاي اسانسي توسط روشهاي تقطير از قديم الايام معمول بوده، بهطوريكه مصريان باستان چهار هزارسال قبل از ميلاد مسيح از تقطير گياه سدر در بوتههاي رسي و جذب اسانس موجود در قطرات حاصل توسط پشم، روغن اسانسي را استخراج ميكردند. منظور از تقطیر، جداکردن ماده به یک، دو یا چند مادهی مختلف است که در زمان تبخیرشدن با هم تفاوت دارند. روشهاي تقطير را ميتوان به صورتهای زیر انجام داد كه عبارتند از:
3-1-1. تقطير با آب37
اين روش، يكي از قديميترين روشهاي سنتی استخراج روغنهاي اسانسي ميباشد و در مورد گياهاني بهكار ميرود كه در اثر جوشيدن با آب تخريب نشوند. دستگاه شیشهای مورد استفاده مطابق با فارماكوپهی بريتانيا (شكل3-1)، دستگاه كلونجر نام دارد [36].
شکل (3-1). طرح شمائی یک کلونجر
در اين روش، گياه خردشده همراه با آب درون بالن ريخته ميشود و در اثر اعمال حرارت، روغن اسانسي توسط بخار آب از داخل بافتهاي گياهي خارج شده و به سمت مبرد هدايت ميشود. در اين قسمت، بخار آب و روغن اسانسي سرد شده و به حالت مايع در ميآيند. نظر به اينكه روغنهاي اسانسي معمولاً سبكتر از آب هستند، بر روي آن جمعشده و با خارجكردن آب، قابل استحصال هستند.
3-1-2. تقطير با آب و بخار آب38
اين نوع تقطير، در مواردي بهكار ميرود كه امكان كاهش بازدهی استخراج و يا تخريب روغن اسانسي وجود داشته باشد. در اين روش، گياه را آسياب كرده و در آب قرار ميدهند. سپس بخار آب را از بين گياه خيسشده عبور ميدهند. بخار آب روغن اسانسي را از درون بافتهاي گياهي استخراج كرده و آن را با خود وارد مبرد ميكند تا آب و اسانس سرد و مايع شده و در نهايت از يكديگر جدا شوند. دستگاه مورد استفاده در اين روش، در شكل(3-2) نشان داده شدهاست.
شکل (3-2). طرح شمائی یک دستگاه تقطیر با آب و بخار آب
3-2. روشهای استخراج
با وجود اینکه اکثر اسانسهایی که امروزه مورد استفاده قرار میگیرند، با روشهای تقطیر از گیاهان بهدست میآیند، این روشها دارای برخی معایب است که به چند مورد از مهمترین آنها اشاره میشود:
– مجاورت نسبتاً طولانی بخار یا آب جوش با مواد گیاهی، روی برخی از ترکیبات حساس اثر تخریبی دارد و هیدرولیز، پلیمریزاسیون و رزینیشدن نامطبوع هم ممکن است اتفاق بیفتد.
– گاهی ترکیبات با نقطهی جوش بالا بهویژه آنهائی که کمی در آب تقطیرشده حل شدهاند، بهراحتی با بخار خارج نمیشوند و در اسانس تقطیرشده وجود ندارند.
– بعضی گلها بویژه گلهای بسیار ترد، در روشهای تقطیر هیچگونه اسانسی تولید نمیکنند.
بهدلایل فوق بعضی گیاهان باید با روشهای استخراج، اسانسگیری شوند که در واقع اسانسگیری با این روش، بیشتر به اسانس واقعی گیاه شبیه استکه مهمترین آنها، روشهای زیر هستند.
3-2-1. روشهای استخراج به کمک امواج میکروویو
سابقهی استفاده از امواج میکروویو بهعنوان یک روش گرمکردن، به بیش از شصت سال قبل (1945) میرسد. این تکنولوژی توسط دکتر پرسی اسپنسر39 حین بررسی هدایتپذیری یک تیوب خلاء جدید به نام مگنترون40 ، بهطور کاملاً تصادفی کشف گردید. به این صورت که بستهی شکلات درون جیب دکتر اسپنسر بهدلیل قرارگیری در معرض تابش میکروویو ذوب شد و همین موضوع ایشان را به فکر انداخت از امواج میکروویو جهت گرمادهی استفاده کند. بدینترتیب، اولین دستگاه تابشدهی امواج میکروویو در سال 1947طراحی و ساخته شد. این امواج، گسترهای از امواج مغناطیسی با طولموج کوتاه و گسترهی فرکانسی بین 3/0 تا 30 گیگاهرتز هستند. فرکانس 45/2 گیگاهرتز بهدلیل عمق نفوذ مناسب، حداکثر فرکانسی است که در سیستمهای تجاری میکروویو به کار گرفته میشود [1]. در شکل (3-3) ، گسترهی امواج میکروویو در طیف امواج الکترومغناطیسی نشان داده شده است.
شکل (3-3). طیف امواج الکترومغناطیس و گسترهی امواج میکروویو در آن
3-2-2. روش استخراج به کمک کلونجر
در این روش، نمونهی گیاهی مفروض در یک بالن دولیتری با کلونجر (شکل3-1) متصل به آن با شف بالن حرارت داده میشود و نهایتاً اسانس آن استخراج میگردد [37].

فصل چهارم
روشهای جداسازی و شناسایی تركيبات موجود در
روغنهای اسانسي
پیشرفت های سریع روشهای اسپکتروسکوپی در طی 20 سال اخیر، بسیاری از مشکلات تعیین ساختار شیمیایی مواد را مرتفع نموده است. برای جداسازی، شناسایی و تعیین ساختار مولکولی اجزا متشکله روغنهای اسانسی میتوان از روشهای زیر بهره جست:
4-1. استفاده از دادههای كروماتوگرافي گازي41
تجزيهی كيفي توسط كروماتوگرافي گازي با مقايسهی زمانهاي بازداري42 (زماني كه طول ميكشد تا يك مادهی معين از محل تزريق به آشكارساز برسد، برحسب دقيقه) و يا حجمهاي بازداري (حجمي از گاز بي اثر كه براي عبور يك مادهی معين از نقطهی تزريق به آشكارساز مورد نياز است) اجزاء نمونه با زمانهاي بازداري يا حجمهاي بازداري تركيبات استاندارد مندرج در منابع علمي تحت شرايط يكسان، صورت ميگيرد. بهعلت اينكه تعداد نسبتاً زيادي از تركيبات داراي زمان بازداري مشابه ميباشند، توصيه ميشود كه تجزيهگر از دو يا چند ستون پرشده با فازهاي ساكن با قطبيتهاي متفاوتي جهت تجزيهی نمونه استفاده نمايد. از طرفي، به علت اين كه عواملي مانند درجهي حرارت ستون، نوع گازحامل و سرعت جريان آن، تركيب و طبيعت فازساكن ستون، طول ستون، فشارهاي ورودي و خروجي گاز و مقدار نمونه برروي زمان بازداري اثر دارند، به جاي اين كميت غالباً انديس بازداري كواتس (KI) مورداستفاده قرار ميگيرد.

شکل (4-1). طرح شمائی یک کرماتوگراف گازی
4-1-1. دستگاهوری کروماتوگرافی گازی



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید