دانشگاه آزاد اسلامي
واحد رشت
پایان نامه کارشناسی ارشد رشته باغبانی- میوه کاری
موضوع
بررسی برخی صفات پومولوژیکی و فیزیولوژیکی برخی ارقام زیتون در منطقه درام شهرستان طارم
استاد راهنما
دکتر مهدی طاهری
استاد مشاور
دکتر شهرام صداقت حور
نگارش
سپیده وطنی
زمستان 1392

فهرست مطالب
عنوان صفحه
عنوان صفحه
چکیده ……………………………………………………………………………………………………………………………………………1
فصل اول: كليات تحقيق …………………………………………………………………………………………………………………..2
بيان مسئله وضرورت انجام تحقيق……………………………………………………………………………………………..
سؤالهاي اصلي تحقيق…………………………………………………………………………………………………………….
اهداف تحقيق……………………………………………………………………………………………………………………..
فصل دوم: مرور منابع……………………………………………………………………………………………………………………….
2-1 مبدا و تاريخچه زيتون……………………………………………………………………………………………………………………………………
2-1-1 تاریخچه زیتون در جهان……………………………………………………………………………………………………………………………….
2-1-2 تاریخچه زیتون در ایران……………………………………………………………………………………………………………………………….
2-2-1 خصوصیات رقم کایلت……………………………………………………………………………………………………………………………….
2-2-2 رقم میشن………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
2-2-3 رقم مانزانیلا………………………………………………………………………………………………………………………………………………
2-2-2 رقم زرد……………………………………………………………………………………………………………………………………………………
2- 3 سطح زیر کشت و تولید زیتون در ایران و دنیا……………………………………………………………………………………………………..
2-4 اهمیت غذایی و دارویی زیتون……………………………………………………………………………………………………………………………..
2-5 اکولوژی زیتون…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
2-6 تغذیه زیتون………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
2-7 گلدهی زیتون…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
2-7 -1 گل انگیزی………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
2-7-2 اثر دوره نوری و شدت نور…………………………………………………………………………………………………………………………..
2-7-3 اثر دما……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
2- 7-4 نقش تنظیم کننده های رشد…………………………………………………………………………………………………………………………
2- 7-5 گل آغازی………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
2-7-6 تمایز………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
2-7-7 گرده افشانی………………………………………………………………………………………………………………………………………………
2-7-8 فنولوژی گل…………………………………………………………………………………………………………………………………………………
2-7-9 مرفولوژی گل……………………………………………………………………………………………………………………………………………..
2-8 خصوصیات میوه زیتون……………………………………………………………………………………………………………………………………….
2-8.-1 مراحل رشد و نمو میوه…………………………………………………………………………………………………………………………………
2-8-2 تنظیم رقابت بین میوه ها……………………………………………………………………………………………………………………………….
2-8-3 تنفس میوه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
2-8-4 فتوسنتز میوه……………………………………………………………………………………………………………………………………………….
2- 8 – 5. مراحل رسیدن میوه و زمان برداشت……………………………………………………………………………………………………………..
2- 8 – 6. سال آوری در زیتون…………………………………………………………………………………………………………………………………
2- 8 –7. اهداف اصلاحی زیتون……………………………………………………………………………………………………………………………….
2- 9 . بیماریهای زیتون……………………………………………………………………………………………………………………………………………
2- 9–1. مگس میوه زیتون………………………………………………………………………………………………………………………………………
2- 9–2. پسیل زیتون………………………………………………………………………………………………………………………………………………
فصل سوم: مواد و روشها………………………………………………………………………………………………………………..
3-1.محل انجام آزمایش………………………………………………………………………………………………………………………………………….
3-2.ارقام مورد استفاده در تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………
3- 2–1.رقم کایلت………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
3- 2–2.رقم میشن………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
3- 2–3.رقم مانزانیلا………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
3- 2–4.رقم کنسروالیا……………………………………………………………………………………………………………………………………………..
3- 2–5.رقم زرد……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
3-3.طرح آماری مورد استفاده……………………………………………………………………………………………………………………………………..
3-4.مراحل انجام آزمايش…………………………………………………………………………………………………………………………………………….
3-5.مواد مورد استفاده در تحقيق……………………………………………………………………………………………………………………………………
3-6.اندازه‌گیری‌های مزرعه‌ای………………………………………………………………………………………………………………………………………….
3-7. روش تجزیه و تحلیل اطلاعات………………………………………………………………………………………………………………………………..
فصل چهارم: تجزيه تحليل داده ها و يافته هاي تحقيق……………………………………………………………………………
4-1- نتایج حاصل از اندازه گیری صفات رشدی…………………………………………………………………………………………………………….
4-2- نتایج حاصل از اندازه گیری صفات مورفولوژیکی……………………………………………………………………………………………………
4-3- نتایج حاصل از اندازه گیری صفات پومولوژیکی……………………………………………………………………………………………………
4-4- نتایج حاصل از اندازه گیری عناصر پر مصرف و کم مصرف برگ……………………………………………………………………………
فصل پنجم: بحث، نتيجه گيري و پيشنهادات…………………………………………………………………………………………
5-1. بحث………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
5-2. نتیجه گیری……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
5-3. پیشنهادها …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
فهرست منابع …………………………………………………………………………………………………………………
چکیده
به منظور بررسی فنولوژی گل و میوه در برخی ارقام زیتون آزمایشی در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با 5 رقم و پنج تکرار و 5 درخت به ازای هر تکرار در منطقه درام شهرستان طارم به اجرا در آمد. ارقام زیتون شامل کایلت، میشن، مانزانیلا، کنسروالیا و زرد بود. در این تحقیق خصوصیات گلدهی و میوه درختان بر اساس دستورالعمل ارائه شده توسط شورای بین المللی زیتون (IOC) اندازه گیری شد. نتایج بدست آمده نشان داد که بین ارقام به لحاظ تعداد گل آذین،تعدادگل در گل آذین و درصد گلهای کامل اختلاف معنی داری وجود نداشت. رقم کایلت بیشترین تعداد گل آذین و کنسروالیا دارای کمترین مقدار بود. بیشترین و کمترین تعدادگل به ترتیب مربوط به ارقام کنسروالیا و مانزانیلا بود. رقم زرد دارای بیشترین درصد گل کامل و رقم میشن دارای کمترین مقدار این صفت بود. همچنین مقایسه میانگین داده ها نشان داد که بین ارقام به لحاظ درصد گوشت، نسبت گوشت به هسته، درصد تشکیل میوه و وزن میوه، درصد روغن در ماده خشک تفاوت معنی داری وجود دارد. بیشترین و کمترین درصد گوشت و نسبت گوشت به هسته و درصد تشکیل میوه به ترتیب مربوط به ارقام کنسروالیا و کایلت می باشد. همچنین کنسروالیا دارای بیشترین وزن میوه و رقم زرد دارای کمترین مقدار این صفت در میان ارقام مورد مطالعه بود. مانزانیلا و زرد دارای بیشترین و کمترین درصد روغن در ماده خشک بودند.بعد از تجزیه برگی، بیشترین مقدار عناصر پر مصرف در رقم مانزانیلا مشاهده گردید.
واژگان کلیدی: ارقام زیتون، صفات فنولوژیکی، پومولوژیکی، درام

فصل اول
مقدمه
فصل اول: كليات
مقدمه
گیاه زیتون از جنس Olea و خانواده Oleaceae با بیش از 40-30 گونه می باشد. معروفترین گونه آن Olea europaea است که در اقصی نقاط دنیا کاشته می شود. زیتون یکی از قدیمیترین درختان میوه و منبع اصلی روغن خوراکی در حوزه مدیترانه برای هزاران سال بوده است. امروزه با پیشرفت علم و مشخص شدن خواص غذایی و درمانی زیتون و روغن آن، گرایش به مصرف آن افزایش چشمگیری داشته است، چراکه روغن زیتون دارای سطح بالایی از اولئیک اسید (یکی از سالمترین اسیدهای چرب) است (سیفی، 2008).
کشور ما با وجود نیاز مبرم به این ماده غذایی نقش چندانی در این توسعه نداشته است و سالیانه مقادیر زیادی از روغن مورد نیاز خود را (حدود 90 درصد) وارد می نماید که برای جلوگیری از واردات باید به توسعه کشت این محصول پرداخت اما متاسفانه بدلیل وجود برخی کاستی ها و ضعف های مشهود از جمله : تعیین بهترین رقم از لحاظ عملکرد، عدم سرمايه‌گذاري مناسب در صنايع تبديلي، كمبود نيروي متخصص، ضعف آموزش‌ باغداران، ضعف بنيه مالي اغلب پيمانكاران طرح در مبارزه با اشاعه آفات و بيماري‌ها،. عدم مقابله جدي با «ورود روغن زيتون تقلبي و دانه‌هاي زيتون قاچاق و بدون قرنطينه» در بازار ، ضمن ايجاد رقابت ناسالم با توليدكنندگان داخلي منجر به ورود آفات خطرناك به باغ‌هاي زيتون مي‌شود. دلایل فوق از عواملي است كه مي‌تواند بر روند مطلوب اجراي توسعه باغ های زیتون تأثير منفي بگذارد.
زیتون یکی از مهمترین محصولات باغی شهرستان طارم در استان زنجان است و سطح زیر کشت آن به ویژه در منطقه درام این شهرستان روبه افزایش است. و برنامه های متعددی جهت احداث باغ های زیتون و نیز اصلاح ارقام نا سازگار با روش پیوند در منطقه در حال اجرا است. لذا معرفی ارقام تجاری سازگار با شرایط این منطقه ضروری است. لذا هدف از مطالعه حاضر بررسی خصوصیات کمی مهم گل و میوه برخی از ارقام مهم زیتون موجود در منطقه درام است. از این طریق ضمن مقایسه ارقام با همدیگر می توان ارقام مناسب منطقه را معرفی و نیز با گروهبندی ارقام از نظر صفات کمی گل و میوه امکان گزینش والدین مناسب برای پیشبرد برنامههای اصلاحی از طریق اجرای تلاقیهای هدفمند فراهم میگردد.

بيان مسئله و ضرورت انجام تحقيق
کاشت زیتون در هر منطقه مستلزم کشتهای آزمایشی و اثبات عملکرد آنها است. به عبارت دیگر تنها زمانی میتوان به کشت یک رقم در منطقه مورد نظر اقدام کرد که قبلاً در کشتهای آزمایشی به ثمر رسیده باشد. خوشبختانه هماکنون در بسیاری از مناطق زیتونخیز کشور ارقام مختلف مطرح خارجی و داخلی زیتون در بلوکهای آزمایشی کاشته و مورد ارزیابی قرار گرفتهاند. اما در سوی دیگر در باغهای کاشتهشدهای که بدون توجه به ارقام مناسب اقدام به کاشت شده است پس از گذشت چندین سال باغداران با مشکلات عدیدهای روبه رو شدهاند. زیتون یکی از قدیمیترین درختان میوه و منبع اصلی روغن خوراکی در حوزه مدیترانه برای هزاران سال بوده است. امروزه با پیشرفت علم و مشخص شدن خواص غذایی و درمانی زیتون و روغن آن، گرایش به مصرف آن افزایش چشمگیری داشته است، چراکه روغن زیتون دارای سطح بالایی از اولئیک اسید (یکی از سالمترین اسیدهای چرب) است (سیفی،2008).
بر اساس آمار شورای بين‌المللي زيتون (2011) ميزان توليد روغن زيتون ايران 6 هزار تن برآورد شده كه تقريباً 1/0 درصد توليد روغن زيتون دنيا است. همچنين در همين سال ايران با توليد 45 هزار تن كنسرو زيتون تنها 8/1 درصد از توليد دنيا را در اختيار داشته است. با توجه به وابستگي کشور به واردات دانههاي روغني، توسعه باغهاي زيتون در دستور کار وزارت جهاد کشاورزي قرار گرفته است. سطح باغهاي بارور زيتون در کشور 35 هزار هکتار است اما بر اساس مطالعات انجام شده و با توجه به شرايط اقليمي، انتظار میرود در پايان برنامه پنج ساله پنجم توسعه، 78 هزار هکتار باغ بارور جديد به سطح باغهاي کنوني افزوده شود(بی نام، 1392). بي‌شك توسعه باغهای جديد نيازمند ارقام سازگار و پرمحصول زيتون اعم از روغني، كنسروي و دو منظوره (روغني و كنسروي) است. جهت اجرای برنامههای اصلاحی و دستیابی به ارقام جدید و متناسب با برنامههای توسعهای در صنعت زیتون، اساسیترین روش، تلاقی بین ژنوتیپها است و در این راستا انتخاب والدین مناسب بسیار مهم میباشد. گلدهی و تنظیم باردهی، عملکرد میوه و روغن بالا، تولید میوههای درشت تر در ارقام کنسروی و نسبت بالای گوشت به هسته میوه بویژه در ارقام روغنی از اهداف اصلاحی مهم در برنامه اصلاحی درخت زیتون میباشد (داووری و بالدونی،2007). تظاهر تفاوتهای ژنتیکی ارقام در قالب بروز تنوع وسیع از نظر صفات کمی گل و میوه باعث میگردد که این صفات به عنوان یکی از نشانگرهای عمومی، کاربردی و گزینشی برای مطالعه تنوع ژنتیکی، گروهبندی ارقام و انتخاب والدین مناسب برای اجرای برنامههای تلاقیهای هدفمند مورد استفاده قرار گیرند (جلیلی و همکاران، 1390). گروهبندي ارقام بر اساس تعداد زيادي صفات کمی و کیفی ميتواند روشي مطمئن در تعيين شباهتها و فواصل خويشاوندي يا دوري ژنوتيپها باشد تا از این طریق ارقامی با بیشترین فاصله و تمایز ژنتیکی از نظر صفات مهم باغی انتخاب و در برنامههای اصلاحی برای ایجاد حداکثر تنوع ژنتیکی و دورگههای با ارزش مورد استفاده قرار گیرند. از لحاظ کمی هرچه والدین از یکدیگر دورتر باشند، تنوع بیشتری در نتاج حاصل از آنها ایجاد خواهد شد (دانایی و همکاران، 1380).
با توجه به این واقعیت که تنوع مورفولوژیکی و پومولوژیکی موجود در بین ارقام زیتون ریشه در تنوع ژنتیکی آنها دارد، ارزیابی چنین تنوعی منجر به شناسایی کلونهای باارزش در بین ارقام متعدد زیتون میشود. برای اینمنظور مجموعهای از معیارها از قبیل مشخصات درخت (شکل و ابعاد)، ساختار و اندازه میوه، شکل و اندازه برگ و هسته و غیره مورد استفاده قرار میگیرد (هاناچی و همکاران،2008). فهرستی از این مشخصات توسط انجمن بینالمللی روغن زیتون (IOC1, 2000)، تهیه و اعلام شده است.
پرسش اصلي تحقيق
ویژگی های شاخص پومولوژیکی ارقام انتخاب شده در منطقه درام کدام است و آیا این ارقام برتری خاصی نسبت به رقم رایج منطقه (زرد( دارند و می توانند جایگزین آن گردند؟
اهداف تحقيق
بررسی و شناسایی صفات عملکردی ارقام مختلف زیتون و امکان جایگزینی آن با رقم زرد.
تعيين ارقام سازگار با شرايط محيطي منطقه درام شهرستان طارم جهت احداث باغ.
بررسي ارقام مختلف زيتون از لحاظ جذب عناصرغذايي و صفات فیزیولوژیکی.
فصل دوم
مرور منابع
2-1- مبدا و تاریخچه زیتون
2-1-1- تاریخچه زیتون در جهان
درخت زیتون یکی از اولین و قدیمیترین درختان میوه است. با آنکه منشأ اصلی درخت زیتون را عدهای از دانشمندان به کشورهای آسیایی نسبت میدهند معهذا عدهای دیگر با توجه به انتشار فعلی نژاد وحشی آن، منشأ آن را در منطقه مدیترانه ذکر نموده و معتقدند که از آنجا به سایر نواحی انتقال یافته است. از طرفی دیگر پیدایش درخت زیتون را به زمان های خیلی قدیم نسبت میدهند و عقیده دارند که این درخت در دوران سوم در اروپا به ظهور رسیده است و از این جهت است که گونههای آن به نام قاره اروپا” اولئا اروپئا” نامگذاری شده است (مقصودی، 1387).

2-1-2- تاریخچه زیتون در ایران
زمان دقیق ورود زیتون به کشور کاملاً مشخص نیست ولی از شواهد موجود به نظر میرسد کشت زیتون در حدود 2000 سال قبل در ایران انجام گرفته است. اولین بار این گیاه در علیآباد گرگان مشاهده گردید (محمدی و وکیلی، 1385). کشت زیتون در استانهای زنجان، گیلان و قزوین که از مناطق عمده کشت زیتون در ایران میباشند) براساس اسناد و مدارک موجود سابقه 900 ساله دارد. در سالهای اخیر کشت زیتون از 13 استان شمالی به 23 استان تعمیم یافته است. مناطق مهم زیتون کاری ایران عبارتند از: استانهای گیلان، گلستان، مازندران، زنجان، قزوین، فارس، کهکیلویه و بویراحمد و کرمانشاه (مقصودی، 1387).

2-2- مشخصات گیاهشناسی زیتون
زیتون با نام علمی (Olea europeae L.) گیاهی متعلق به خانواده Oleaceae است. در این خانواده جنس های زیادی وجود دارد که اغلب آنها در نواحی گرمسیری یا نیمه گرمسیری رشد و نمو میکنند. جنس اولئا دارای 20 گونه است که عمدتاً در نواحی گرمسیری و نیمهگرمسیری جهان میرویند. فقط گونه اولئا میوه خوراکی تولید میکند و کولتیوار تجاری زیتون به این گونه تعلق دارد. اکثر درختان زیتون کشت شده دیپلوئید بوده و دارای 46=x2=n2 کروموزوم هستند ولی زیتونهای تریپلوئید و تتراپلوئید نیز گزارش شده است. زیتون درختی است همیشه سبز با عمر طولانی که عمر آن را تا حدود 1000 سال گزارش نمودهاند. چوب آن در برابر پوسیدگی مقاوم است و چنانچه قسمتهای بالای درخت در اثر خسارت وسایل مکانیکی یا شرایط نامساعد محیطی از بین برود، با تولید پاجوش گیاه احیا میشود. هنگامی که زیتون از طریق قلمه تکثیر میشود، سیستم ریشهای آن معمولا کم عمق است و در خاکهای سنگین بیش از 150 سانتیمتر گسترش نمییابد. بخشهای هوایی درخت، از شاخ و برگهایی با میان گرههای کوتاه تشکیل شده و تاج متراکمی را تشکیل میدهد. گلآذین زیتون خوشهای و میوه آن شفت میباشد (صادقی، 1389).
برگهاي زيتون ضخيم،‌چرمي هستند كه بصورت متقابل قرار گرفته‌اند، معمولاً 2 تا 3 سال بر روي درخت باقي مي‌مانند و در بهار سال دوّم و يا سوّم ريزش مي‌كنند. رنگ زرد برگ‌ها در بهار نشانه فرآيند ريزش آن‌هاست ولي بايد توجه داشت كه گاهي برگهاي زرد نشان‌دهنده مشكلات فيزيولوژيكي ديگري مي‌باشد.
در بخش‌هاي هوايي درخت اعضاء تشكيل دهنده آن با تراكم بالا، ميانگين‌هاي كوتاه و شاخ‌برگ متراكم ديده مي‌شوند كه نور به آساني نمي‌تواند بداخل درخت نفوذ كند مگر اينكه با اعمال مديريتي و هرس خوب كانال‌هاي هدايت نور به طرف تنه و داخل درخت ايجاد شود.
تاج اکثر درختان زیتون دست نخورده به شکل تقریبا کروی تا گسترده است که شاخه های اطراف تاج افتاده و آویزان به نظر می رسند.برگ ها در گونه های مختلف زیتون دائمی هستند که یک دوره زندگی تقریبا سه ساله دارند. برگ ها به طور متقابل روی شاخه ها قرار دارند که یکی از مهم ترین ویژگی های گیاهان خانواده زیتون می باشد. رنگ برگ ها در سطح رویی سبز درخشان و در سطح زیرین از کرک های انبوه و ظریف آجری یا نقره ای رنگ پوشیده شده شده است. در زیتون، شاخه هایی که در طی فصل بهار و حتی در فصل پاییز سال قبل رشد و نمو یافته اند، گل ها و میوه ها را به وجود می آورند. گل ها بدون پایک و براکته، کوچک و زود خزان و هرمافرودیت بوده و از چهار کاسبرگ پیوسته، چهار گلبرگ پیوسته، دو پرچم و دو برچه تشکیل شده اند. یک درخت زیتون بالغ در حدود 500000 گل در سال on تولید میکند (سیفی، 2008 ). جوانههای جانبی در هر گره شاخه یکساله استعداد تولید یک گلآذین را دارند (سیاری، 1382). گل آذین ها در محور هر برگ به وجود می آیند. معمولاً جوانه گل آذین زیتون در فصل رویشی جاری تشکیل می شود و در فصل بعدی شروع به نمو ظاهری می کند (فرگوسن و همکاران، 1994). گلآذینها خوشهای هستند و هر خوشه از خوشهچههایی تشکیل یافته و دارای 8 تا 25 گل است. رنگ گلها سفید صدفی و دارای 4 گلبرگ، 4 کاسبرگ، 2 پرچم و مادگی 2 خانهای است. گلها بر دو نوعاند: گلهای کامل که دارای اندامهای نر و ماده هستند و گلهای ناقص که فقط اندام نر دارند (مسچی و همکاران، 1381). نسبت گل های کامل به نر بسته به گل آذین، رقم و سال فرق می کند (فرگوسن و همکاران 1994).
میوه در زیتون شفت با میان بر (مزوکارپ) گوشتی و سرشار از روغن، تخم مرغی یا بیضی شکل و پوست میوه ( اپی کارپ ) کاملاً بسته و چسبیده به میان بر یا شفت است. تا رسیدن میوه، برون بر از رنگ سبز ملایم به رنگ بنفش مایل به قرمز و نهایتاً به رنگ سیاه در می آید که پس از جدا شدن از درخت، کاملاً چروکیده می شود. درون بر ( اندو کارپ ) از یک بذر دوکی شکل نسبتاً سخت تشکیل شده است و اکثراً دارای یک دانه یا هسته آلبومنی می باشد که دارای طعم تلخ است. معمولاً زیتون در خاک های کم عمق کاشته می شود و ریشه ها در اعماق 80 تا 120 سانتیمتری خاک محدود می شوند. حتی در خاک های عمیق تر نیز ریشه ها تمایل دارند در همین عمق باقی بمانند. معمولاً 70 درصد ریشه های زیتون حداکثر تا عمق 60 سانتی متری دیده می شوند.(صادقی، 1389) با وجود گلهای فراوان در زیتون تنها درصد کمی (1 تا 2 درصد) به میوه تبدیل میشوند (کوواز وهمکاران، 2001 ). عوامل تأثیرگذار بر درصد تشکیل میوه زیتون شامل نسبت گلهای نر به کامل، شرایط آب و هوایی طی زمان تشکیل میوه و میزان سازگاری ارقام میباشد گلدهی در شرایط بارندگی، دمای بالا و بادهای خشک منجربه اختلال در فرآیند تشکیل میوه میشود. بیشتر ارقام زیتون در حالت خودگشنی هم تولید میوه میکنند ولی محصول آنها در شرایط دگرگرده افشانی بهتر است. وزش بادهاي گرم و خشك طي فصل گلدهي و زمان پديدار شدن ميوهها مضرند. مقدار زياد گرده براي توليد مناسب ميوه ضروري است زيرا گلها به كمك باد گرده افشاني ميشوند (لاوی، 1978، فورناچاری و همکاران، 2000، اورلاندی و همکاران، 2010). منحنی رشد میوه سیگموئید مضاعف است (سیاری، 1382). میرمنصوری (1366) معتقد است که ریزش میوه ها در زیتون طی سه مرحله صورت می گیرد عادت سالآوری درختان موجب میشود که بعضی سالها محصول زیاد از میوههای کوچک و در بعضی دیگر محصول کم از میوههای بزرگ داشته باشیم. علت این پدیده را رقابت میان میوهها برای ذخایر غذایی محدود درخت عنوان کردهاند (ژورین و سدلی، 2007). سيستم ريشه‌اي زيتون كم‌عمق است و در خاكهاي عميق نيز بيش از 150 سانتي‌متر در زمين فرو نمي‌رود.
زیتون اغلب از قلمه پرورش می یابد ، بنابراین سیستم ریشه ای آن مانند درختان رشد یافته از نهال بذری از محور مرکزی توسعه نمی یابد.رشد ریشه پاسخی به تامین آب در سیستم های دیم می باشد، به طوری که در زمستان و بهار که میزان آب خاک بیشترین مقدار است، حداکثر رشد را دارد و در طی دوره های خشک در تابستان و پاییز غیر فعال است ( کانور و همکاران،2005 )
دانستن چرخه زندگی درخت زیتون از اهمیت زیادی برخوردار است که دلیل آن تنظیم برنامههای مهم، شامل آبیاری، مبارزه آفات و بیماریها، هرس و تغذیه میباشد (فورناچاری و همکاران، 2000). بطور خلاصه چرخه زندگی درخت زیتون در منطقه طارم در طی یک سال زراعی به شرح جدول (2-1) میباشد.
ارقام داخلی و خارجی زیتون از نظر شکل تاج درخت از تنوع زیادی برخوردارند. تعدادی از ارقام زیتون دارای عادت رشد افتاده یا مجنون2 میباشند. برخی از ارقام دارای عادت رشد پراکنده یا گسترده3 هستند. رقم زرد یکی از ارقامی است که در این گروه طبقه بندی میشود. قطر سایه انداز این رقم در 10 سالگی در حدود 6 متر میرسد (طاهری، 1388). برخی از ارقام زیتون عادت رشد ایستاده4 دارند. از این دسته میتوان به ارقام کنسروالیا اشاره نمود که چتری ایستاده دارند. قطر سایه انداز رقم کنسروالیا با توجه به رشد ایستاده آن کمتر از رقم زرد بوده و در سن 10 سالگی حدود 2/5 متر میرسد. رشد و نمو ریشه درخت نیز از رشد و نمو و شکل تاج درخت تبعیت میکند. در ارقام با عادت رشد ایستاده، ریشه نیز عادت رشد چتر را داشته و در اعماق خاک نفوذ میکند، در مقابل ارقام با عادت رشد گسترده دارای سیستم ریشهدهی گسترده میباشند (تامبسی و همکاران، 2007). شکل (2-1) دو نوع عادت رشدی درخت زیتون را نشان میدهد.
جدول 2-1: مراحل رشد رویشی و زایشی درخت زیتون بارور درمنطقه طارم در یکسال (طاهری، 1388)
ماههای سال
مراحل رشد
فروردیناردیبهشتخردادتیرمردادشهریورمهرآبانآذردیبهمناسفندرشد و نمو برگها√√√√√√√√√شروع رشد رویشی√√شروع رشد جوانههای زایشی√ظهور تدریجی گلآذینها√√نمو گلآذینها√باز شدن گلها√تشکیل میوه√√رشد و نمو میوه زیتون√√√√سخت شدن هسته√رشد میوه و تجمع روغن√ادامه رشد میوه√برداشت میوه برای کنسرو سبز√گل انگیزی برای سال بعد√گل آغازی برای سال بعد√ادامه تجمع روغن در ارقام روغنی، شروع تغییر رنگ میوه و برداشت ارقام زودرس برای استحصال روغن√√√برداشت ارقام دیررس روغنی√√

الف

ب
شکل 2-1: عادت رشد رویشی ارقام زیتون. الف؛ عادت رشد ایستاده؛ ب؛ عادت رشد گسترده
2-2-1- خصوصیات ارقام
2-2-1- کایلت
این رقم بومی فرانسه بوده جهت موارد روغن کشی و کنسروی استفاده میشود. درختی است کشیده و بلند، هرمی شکل با شاخههای بزرگ و گاهی آویزان که دارای عملکرد بالایی است.این رقم در برابر سرما مقاوم ولی در مقابل آفات حساس میباشد.میوه آن ریز و بیضی شکل است و درصد روغن آن 18 تا 20 درصد میباشد (محمدی و وکیلی، 1385).
2-2-2- میشن
منشأ این رقم آمریکا است و نوع مصرف آن دومنظوره می باشد. درخت دارای قدرت رشد زیاد، با عادت رشد عمودی و با تاج نسبتاً متراکم است.برگ ها با طول متوسط و بیضی سر نیزه ای شکل است.طول گل آذین و تعداد گل در گل آذین متوسط، نسبتاً خود سازگار و تعداد گل ناقص کمی دارد. وزن میوه متوسط (6 گرم ) و بیضی تا حدودی متقارن، دارای عدسک های ریز زیاد، قدرت اتصال میوه به شاخه متوسط و میوه دیر رس و هسته آزاد است. مقدارروغن 22-20درصد در ماده تر و 50درصد در ماده خشک (در شرایط گرگان 45درصد ) می باشد.ترکیبات میوه در صد گرم شامل 55% آب، Tss=13 ، مقدار قند کل میوه 6-4 گرم، مقدار پروتئین 65/1 گرم، مانیتول 4/4 گرم می باشد. اندازه هسته متوسط، شکل بیضی نامتقارن، ، دارای نوک، انتهای فوقانی گرد است. میزان روغن میوه بالا است. از لحاظ باروری خودگشن بوده و نسبتاً سالآور میباشد. ریشهدهی قلمهها نیز متوسط است. نسبت به سرما، شوری و گره زیتون مقاوم بوده ولی نسبت به لکه طاووسی، باد و پژمردگی ورتیسیلیومی حساس است (صادقی، 1389).
2-2-3- مانزانیلا
مبداء این رقم آندولس اسپانیا بوده، و به نامهای مانزانیلا، مانزانیلا بلانکا نیز نامیده شده است نوع مصرف کنسروی، مهم ترین رقم کنسروی پس از رقم گوردال در اسپانیا و اولین رقم کنسروی در آمریکا می باشد. در سال 79 از اسپانیا وارد ایران شده و در ایستگاه طارم کشت شده است. قبلاً نیز این رقم در ایستگاه رودبار وجود داشت. قدرت رشد درخت زیاد با عادت رشد گسترده، تاج دارای شاخه های بلند با حالت رو به پایین است. اندازه برگها رو به پایین است. اندازه برگها متوسط تا کوچک بیضوی با رنگ سبز براق است.دمبرگ دارای خمیدگی است رنگ سطح روئی سبز کاملاً تیره و رنگ پشت برگ روشن است.گل ها دارای خود ناسازگاری نسبی و گرده زای مناسب آن زرد، ماری ، بلیدی و مانزانیلا می باشد. درصد گل های کامل در سال های مختلف متغیر بوده و بطور میانگین 34درصد می باشد.
گرده افشان آن پیکوال، گوردال سویلانا است.اندازه میوه بزرگ تا متوسط (وزن میوه 5 گرم )، شکل میوه گرد تا حدودی نا متقارن (شبیه سیب)، با نوک میوه گرد، ، فاقد نوک و پوست میوه دارای عدسک های ریز و زیاد است. درصد گوشت 88- 85 درصد برای تهیه کنسرو سبز در شهریور ماه برداشت می شود. از نظر زمان رسیدن میان رس می باشد مقدار روغن در ماده تر به 15% نیز می رسد. هسته به شکل بیضی و فاقد نوک، اندازه متوسط می باشد. از لحاظ باروری گیاهی خودگشن می باشد (صادقی، 1389). دارای سال آوری است و بسیار پر محصول است. به خوبی به خاک های سرد و مناطق مرطوب وفق داده می شود ( بارانکو وهمکاران، 2000). یک رقم سهل ریشه زا بوده، نسبتاً حساس به سرما، بسیار حساس به ورتیسیلیوم و کلرز می باشد.
2-2-4- کنسروالیا
مبداء آن یونان و نوع مصرف آن دو منظوره می باشد. مهمترین رقم کنسروی یونان ( حداقل 85-80 درصد تولید کنسروی ) می باشد. در سراسر این کشور از ارتفاع صفر تا ارتفاع 600 متر از سطح دریا کشت می شود.از نظر شباهت میوه آن حد واسط مانزانیلا و حاجی بیلانکا است. قدرت رشد درخت زیاد، با عادت رشد گسترده و تاج نیمه متراکم است. رنگ شاخه های بارده خاکستری با میانگره بلند است.
شكل برگ سرنیزه ای و نسبت طول به عرض برگ بلند و باریک است.رنگ سطح رویی برگ سبز تیره و سطح زیرین خاکستری سبز است. دارای گل آذین طویل و تعداد گل متوسط، تا حدودی خود ناسازگار است. بهترین گرده زای آن کرونیکی، زرد و آربیکن است. شكل میوه تخم مرغی، نا متقارن، فاقد نوك، داراي عدسك ريز به تعداد متوسط است. رنگ ميوه در زمان رسيدن كامل بنفش متمایل به سیاه یکنواخت است. نسبت گوشت به هسته زیاد (8 ) و رنگ مناسب برای تهیه کنسرو زیتون سبز و یا سیاه استفاده می شود. مقدار روغن آن در ماده خشك 50 درصد و در ماده تر 25-19 درصد می باشد. ميان‌رس می باشد وزن هسته حدود 8 دهم الی 7 دهم گرم و شكل هسته بيضي و تا نامتقارن، فاقد نوک است. سهل ریشه زا، زود بارده و با عملکرد زیاد ولی دارای سال آوری زیاد است.مقاومت به شانکر باکتریایی آن خوب می باشد. حساس به ورتیسیلیوم و خشکی است.
2-2-5- زرد
مبداء آن ایران و نوع مصرف آن دومنظوره می باشد. قدرت رشد درخت نسبتا زیاد، عادت رشد گسترده، تاج نیمه متراكم و متحمل به باد است. شكل برگ سرنیزه ای و نسبت طول به عرض برگ بلند و باریک است. رنگ سطح برگ سبز ، رنگ پشت برگ، سبز خاکستری است. نسبتا دیر گل، دارای گل آذین کوتاه و تنک است. از نظر گرده افشانی خودناسازگاری نسبی دارد، بهترین گرده زا برای زیتون رقم زرد به ترتیب لچینو، ماری، مانزانیلا، بلیدی و روغنی می باشد. اندازه میوه متوسط می باشد و وزن میوه 5-4 گرم، شكل بیضی، نا متقارن ، فاقد نوك، داراي عدسك ريز به تعداد متوسط است. رنگ ميوه در زمان رسيدن كامل، قرمز تيره و غير يكنواخت است. نسبت گوشت به هسته متوسط ( 6/6 ) می باشد. مقدار روغن آن در ماده خشك زیاد و بیش از 55 درصد و در ماده تر 21-23 درصد می باشد. ميان‌رس می باشد و بهترین زمان برداشت میوه روغنی اواسط آبان می باشد. وزن هسته حدود 6دهم الی 5 دهم گرم و شكل هسته بيضي و تا حدودی نامتقارن، داراي نوك تيز است. نسبتا سهل ریشه زا و متحمل به سرما و خشکی است.
2-3- سطح زیر کشت زیتون در دنیا و ایران
زيتون يكي از مهمترين محصولات باغي كشور است. برخلاف قدمت زیاد آن در ایران، فقط در دو دهه اخیر توسعه کشت آن مورد توجه قرار گرفته است. طرح توسعه کشت زیتون در ایران از سال 1372 شروع شده است. این طرح در استانهای مختلف کشور که امکان توسعه کشت در آنها وجود داشته و شرایط اقلیمی مناسب درخت زیتون را دارند در حال اجرا میباشد (بی نام، 1386).
تغییرات سطح زیر کشت باغهای بارور و تولید باغهای زیتون در شهرستان طارم نشان میدهد که گسترش و تولید محصول زیتون در این شهرستان از روند رو به رشدی برخوردار بوده است. در حال حاضر پس از گذشت 18 سال از شروع طرح توسعه کشت زیتون در کشور سطح زیر کشت این محصول در منطقه طارم حدود 14500 هکتار میباشد (نوری و همکاران، 1391).
سطح زیر کشت باغهای بارور زیتون در کشور در سال 1389 در حدود 39924 هکتار بوده است. در این میان استانهای زنجان، گیلان، قزوین و فارس با 24697 هکتار نقش بیشتری در تولید زیتون دارند. بطوری که این استانها با تولید حدود 43268 تن میوه زیتون حدود 72 درصد تولید کشور را به خود اختصاص دادهاند. بالاترین میانگین عملکرد در واحد سطح در باغهای زیتون کشور 2195 کیلوگرم در هکتار میباشد که در اختیار استان زنجان میباشد. بعد از این استان، استان قزوین و گیلان به ترتیب با 1960 و 1896 کیلوگرم در هکتار در مقامهای بعدی تولید قرار دارند (جدول 2-2). این اطلاعات نشان میدهد که بیشترین بازده به استانهای قدیمی تولید کننده زیتون در کشور تعلق دارد اما با این وجود مقدار عملکرد در واحد سطح در مقایسه با کشورهای مهم تولید کننده فاصله زیادی دارد (بی نام، 1392).
بر اساس آمار سازمان خوار بار و کشاورزی ملل متحد5، کشور ایران در سال 2012، با برآورد تولید 40000 تن میوه زیتون، تنها 24/0 درصد از کل تولید جهان را بر عهده داشت. سه کشور مهم تولید کننده زیتون در اتحادیه اروپا، اسپانیا، ایتالیا و یونان با تولید حدود 8718930 تن میوه زیتون در همین سال، 57/52 درصد از کل تولید دنیا را بر عهده داشتند. کشور اسپانیا به تنهایی با تولید 3626600 تن میوه زیتون، در صدر کشورهای تولید کننده زیتون قرار دارد (بی نام، 1392).
جدول 2-2: سطح زیرکشت و مقدار تولید محصول زیتون به تفکیک استان (قلی یان، 1392).
عملکرد
(کیلوگرم در هکتار)مقدار تولید (تن)سطح زیرکشت (هکتار)نام استانبارورغیر بارور57/264118446200اردبیل24/799211264897اصفهان65/611126206782ایلام44/788130167225بوشهر62/7197701070472تهران54/4543066434خراسان جنوبی000210خراسان رضوی74/9676062277خراسان شمالی44/1159117810162603خوزستان12/21951800082006500زنجان12/1843304316511276سمنان95/1580166105505سیستان و بلوچستان41/818481858876489فارس78/19601000051002100قزوین000880قم2201105002352کرمان51/695106915371665کرمانشاه29/2162159942676کهگیلویه و بویراحمد03/18126536360710776گلستان55/18961045055101057گیلان74/13008786751592لرستان43/9173003275066مازندران0001488مرکزی10005005001377یزد47/501102020341000جیرفت وکهنوج04/1496597283992452899جمع کل کشور
2-4- اهمیت غذایی و دارویی زیتون
زیتون یکی از قدیمیترین درختان میوه و منبع اصلی روغن خوراکی در حوزه مدیترانه برای هزاران سال بوده است. امروزه با پیشرفت علم و مشخص شدن خواص غذایی و درمانی زیتون و روغن آن، گرایش به مصرف آن افزایش چشمگیری داشته است،. زیتون یکی از میوه‌های مغذی و با ارزش در دنیاست. 100 گرم زیتون به طور متوسط دارای 224 کالری انرژی، 60 گرم آب، 20 گرم چربی، 1 گرم پرتئین، 122 میلی گرم کلسیم و 3/0 گرم سایر املاح می باشد.
زیتون رسیده در حدود 30 درصد روغن دارد.این روغن مخلوطی از اولئیک اسید ، لینولنیک اسید و پالمیتیک اسید می باشد. روغن زیتون دارای اسیدهای چرب غیر اشباع مونوو آنتی اکسیدان می باشد که باعث طول عمر و کاهش بیماری های مرتبط با مصرف روغن های اشباع می شود.و مانع آسیب رساندن رادیکال‌های آزاد حاصل از چربی‌ها و روغن‌ها به سیستم‌ قلبی و عروقی می ‌شود. برگ های درخت زیتون برای مبارزه با تب و دیگر بیماری ها مانند مالاریا استفاده شده است (وینسون، بناونت و همکاران، 2000). فعالیت ضد ویروسی برگهای زیتون در برابر عفونت اچ آی وی و جلوگیری از ریپلیکاسیون ویروس نیز تائید شده است. تحقیقات جدید نشان داده است که اولئورپین موجود دربرگ زیتون دارای خواص کاهش دهندگی کلسترول و قند خون است .(رومانی و همکاران 1999). زيتون داراي سديم، ويتامين A وE و آهن مي باشد و مصرف مداوم آن سبب افزايش سيستم ايمني بدن و كاهش روند پيري و استحكام مو و استخوان ها مي شود.
2-5- اکولوژی زیتون
درختان زیتون معمولاً در محیطهایی با شرایط آب و هوایی مدیترانهای رشد میکنند. چنین شرایطی در 30 و 45 درجه شمال و جنوب عرض جغرافیایی یافت میشود. مشخصات این نوع شرایط اقلیمی عبارت است از زمستانهای کوتاه و ملایم، باران فراوان در بهار، پاییز نسبتاً مرطوب و تابستان گرم و خشک همراه با تابش زیاد نور خورشید (مقصودی، 1387). البته زیتون میتواند آب و هوای نیمه سرد را هم تا حدودی تحمل کند، به شرط آنکه متوسط درجه حرارت در زمستان از 7- درجه سانتیگراد پایینتر نرود. زیتون حداقل 6 ماه از سال به متوسط دمای 21 تا 25 درجه سانتیگراد نیاز دارد و گرما را تا 50 درجه بالای صفر تحمل میکند. برای رفع رکود، گلانگیزی و تولید محصول اقتصادی از 200 تا 1400 ساعت دمای کمتر از 9 درجه سانتیگراد در فصل خواب یا سرد سال نیاز دارد (صادقی، 1389). زمینهای کم شیب با عمق خاک مناسب به همراه قابلیت نفوذ و ظرفیت نگهداری آب مناسب جهت احداث باغ زیتون بسیار مناسباند (محمدی و وکیلی، 1385).

2-6- تغذیه زیتون :
زيتون گياهي است كه با خاك‌هاي مختلف سازگاري داشته و در مقايسه با بيشتر درختان ميوه تحمل بيشتري نسبت به ميزان بالاي نمك موجود در خاك و نيز خاك‌هاي با درجه حاصلخيزي كم دارد. براي باروري بهتر درختان زيتون، بايد درختان در خاک‌هاي عميق، با تهويه و زهکشي خوب کشت شوند. در خاک‌هاي سنگين، درختان زيتون رشد خوبي نخواهند داشت. خاك‌هاي آهكي براي كاشت زيتون ترجيح داده مي‌شوند. بهترين محدوده pH بين 2/6 تا 8 مي‌باشد. در هدايت الكتريكي زير 7/2 دسي‌زيمنس بر متر كاهش محصول ديده نمي‌شود ولي بالاتر از آن ميزان محصول تحت تأثير قرار مي‌گيرد. ميزان مواد آلي خاك نيز بايستي بيشتر از 2درصد باشد. زيتون درختي است که با شرايط مختلف خاکي سازگار است (طاهري و ملكوتي، 1379، سویرجین و همکاران، 2002). زيتون گياهي است که قادر به رشد و نمو و توليد محصول در خاک‌هاي کم و بيش شور مي‌باشد و نيز مي‌تواند با آب‌هاي شور که ديگر محصولات نمي توانند آبياري شوند، آبياري شود (سویرجین و همکاران، 2002). زيتون نسبت به کمبود نيتروژن، پتاسيم، روي و بور بسيار حساس بوده و مصرف بهينه كودهاي حاوي اين چهار عنصر، به همراه ساير کودها بسيار با اهميت مي‌باشد. کلسيم، منيزيم و گوگرد نيز به نحوي در افزايش توليد زيتون مؤثرند. لذا لازم است در برنامه کود دهي و تغذيه درختان به اين عناصر توجه کافي صورت گيرد. البته اين بدان معني نيست که کمبود ساير عناصر اتفاق نمي‌افتد، بلکه در کنار برنامه کود دهي فوق، بايد سالانه با تجزيه برگي نياز درخت به ساير عناصر تشخيص داده شده و نسبت به تأمين آنها اقدام شود (طاهري، 1386؛طاهري و ملكوتي، 1379).
قابلیت جابجایی بر(B ) در آوند های آبکش گیاهان کم است. چندین دیدگاه این فرضیه را تایید می کند. علامت کمبود بر در گیاهان جوان در حال رشد مشاهده می شود. غلظت بر در آوند های آبکش کم بوده و اگر بصورت مصنوعی به گیاه داده شود غلظت آن در آوند های آبکش تغییر می کند. ( زینانلو،1379). همچنین اورتلی وریچاردسون (1970) گزارش نمودند که عنصر بر بدلیل داشتن حرکت چرخشی بین آوند های چوب و آبکش برگ نمی تواند از برگ بالغ خارج شود. گزارشهای زیادی وجود دارد که نقش اساسی بر در گلدهی را تایید می کند. ممکن است بر (B) در تشکیل جوانه های گل ، تولید دانه گرده و رویش لوله گرده ضروری باشد. وودبریچ و همکاران (1971) دریافتند که در درختان گلابی، سیب و گیلاس قبل از شکوفایی، جوانه ها به سرعت مقدار زیادی برجذب می کنند.کاربرد بر به صورت محلول پاشی موجب افزایش غلظت آن در جوانه ها و افزایش محصول در انگور ( زینانلو،1379)، آلو (زینانلو،1379) در برگ و میوه زیتون می شود. ( طاهری و طلائی، 1378 ). نیاز های زود گذر درختان به بر در هنگام تشکیل میوه را می توان با محلول پاشی تامین کرد.
(چاپلین و همکاران، 1977). زیتون نیز از درختانی است که گلهای آن بر روی شاخه های یکساله تشکیل می شود و تمایز اندامهای گل در زمستان و شکوفایی گلها در اردیبهشت ماه است. (هارتمن و همکاران (1966 ) گزارش نمود که درختان زیتون نیاز به مقدار زیادی بر دارند. (دلگاد و همکاران، 1994) تغییرات بر را در برگ و میوه زیتون بررسی و گزارش نمودند که، برگهای جوان غلظت بالائی از بر را در درختان بارور و نابارور نشان می دهند. هر چند غلظت بر در برگهای جوان درختان نابارور کمتر از برگهای درختان بارور می باشد. غلظت بر در برگهای جوان درختان بارور به شدت در زمان شکوفائی گلها کاهش می یابد، این کاهش در برگهای بالغ مشاهده نمی شود. کاهش بر در برگهای درختان بارور و نابارور در یک دامنه محدود صورت می گیرد. الگوی تغییرات فصلی بر در برگهای درختان بارور و نابارور همسان بود. کاربرد بر به صورت محلول پاشی در درختان بارور باعث افزایش غلظت آن در قسمتهای مختلف گیاه می شود. سه روز پس از کاربرد بر غلظت آن در برگهای تیمار شده سه برابر برگهای تیمار نشده می شود، ولی به تدریج از مقدار آن در برگها کاسته و پس از 50 روز برابر برگهای تیمار نشده می گردد.مقدار بر در پوست شاخه ها در طول دوره بررسی ثابت بوده و بیشترین مقدار بر به ترتیب با 52 و 30 میلی گرم در کیلوگرم مده خشک در زمان گلدهی و ریزش میوه است. بنابراین بر در برگهای جوان می تواند به خارج از برگ جریان یابد و این زمانی روی می دهد که گلها و میوه ها به عنوان جذب کننده برای بر باشند. هارتمن و همکاران ( 1966 ) بر را مهمترین عنصر در تشکیل گل و میوه گزارش کرده و مقدار لازم بر برای گلدهی را 15 پی پی ام بیان کرده اند.
فرگا و همکاران (1995 ) گزارش نمودند، مصرف N,P,K به صورت محلول پاشی بر روی رقم لچینو یکماه قبل از شکوفائی موجب افزایش تشکیل میوه شده ولی گلها با مادگی غیر طبیعی افزایش می یابد. اما منابع دیگر بیان داشته اند که مصرف کود های شیمیایی به ویژه ازته در افزایش طول عمر کیسه جنینی و افزایش طول عمر گل موثر است. زیاد بود ازت سبب تاخیر در گلدهی می شود. تغذیه برگی لچینو سبب کاهش ریزش میوه بعلت تقلیل رقابت بین میوه ها و سایر نقاط رشد در زمان سخت شدن می شود (رالو و همکاران، 1981). رقابت بین میوه و نقاط رشد و تاثیر آن روی ریزش میوه با کاهش میزان ازت موجود در



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید